iplik boyama işlemleri

1.1  iplik boyama işlemi

 

Estetik açıdan kritik bir nitelik olan renk üç farklı yol ile elde edilebilir: Solüsyon boyama, iplik boyama ve parça boyama.

 

Tekstilde boyama işlemi elyaf, iplik, kumaş veya mamul halinde yapılabilir. Boyama; elyafın iplik olarak eğrilmesinden sonra dokuma veya örme kumaş haline getirilmeden önce yapılıyorsa bu işleme iplik boyama işlemi denir.

Boyanmış ipliklerle yapılan dokunmuş kumaşlar, ipliği boyalı kumaşlar olarak isimlendirilirler. İpliği boyalı kumaşlar, genelde renk olarak canlı ve daha zengin görünümdedirler. Daha sonraki işlemlerde terbiye işlemi görecek ipliklere, boyalı kumaşların boyanmasında haslıkları yüksek boyarmaddeler kullanılmalıdır. Aksi durumda ileriki işlemlerde boyada akma görülebilir. İplik boyama işlemi boyama sıvısında yapılır. Tekstil terbiye işlemlerinin (ön terbiye, apre, yıkama, boyama v.b.) gerçekleştirildiği kimyasal maddeler boyarmadde yardımcı maddeleri ile tekstil materyalinin işlem gördüğü sıvı çözeltisine flotte denir. Boyama işleminde de Flotten ve flotte oranı çok önemlidir. Boyamanın şekline göre flotte oranı değişir. Flotte oranı, tekstil materyalinin birim ağırlık miktarının flottenin kg miktarına oranıdır. Uygulamadaki kolaylığı sebebiyle de kg yerine litre olarak flottenin oranları belirlenmektedir. Ancak flottedeki kimyasallar ve boyarmaddelerin özgül ağırlığı 1 g / cm3 büyük olduğundan yanlış bir uygulamadır.

400 kg mamul alabilen boyama aparatında flotte miktarı 4000 lt ise flotte oranı; 400/4000 = 1: 10 olur.

Flotte oranları 1:30 gibi değerlerde ise uzun flotte oranı,1:05 gibi değerlerde ise kısa flotte oranı olarak belirlenir.

İplik boyamanın ana amacı; dokuma işlemi sırasında ilginç kareler, çizgiler, ekoseler oluşturulmak üzere değişik renklerden ipliklerin kullanılmasıdır. Özel durumlarda düz renk kumaşlar için de boyalı ipliklerin kullanımı söz konusudur.

 

İplik boyamanın önemli özellikleri aşağıda kısa maddeler halinde verilmiştir:

Ø      İşlem daha üretken olduğundan elyaf ya da tops boyamaya göre daha az maliyetlidir.

Ø      İplik boyama: boyarmaddenin elyaflar içine mükemmel nüfuzunu sağlar ve rengin oldukça net olarak ortaya çıkmasına yardımcı olur.

Ø      Düzgünsüz boyanan yerler, kumaş boyamada dikkat çektiği halde iplik boyamada rahatsız etmez.

 

1.2 İplik boyama çeşitleri

 

İplik boyama işlemi çeşitli şekillerde yapılabilir. Amaç: boyarmaddenin sarılı haldeki ipliklerin liflerin içerisine kadar nüfuz etmesini sağlamaktır.

İplikler;

Ø      Çile boyama

Ø      Bobin boyama

Ø      Çözgü boyama

Ø      Bölgesel boyama şeklinde boyanabilirler.

 

 

1.2.1 Çile boyama

 

Geniş, gevşek sarılmış çileler halindeki ipliklerin boyanması amacıyla özel olarak tasarlanmıştır. Boya teknelerine daldırılarak yapılan bir yöntemdir. Yumuşak hacimli el örgü iplikleri, nakış iplikleri, tekstüre sentetik iplik türleri genellikle çile halinde boyanır.

            Çile boyama yöntemi maliyeti en yüksek olan yöntemdir. Çünkü iplik, bobin halinden çile haline getirilir, boyamadan sonra tekrar bobin sarımı yapılır. Bu nedenle, dokunacak iplikler çile halinde değil, bobin halinde iken boyanırlar. Çile boyama makinesinde boyamada kapasite de düşer.

 

1.2.1.1  Çile boyama şekilleri

 

Çile boyama şekilleri şunlardır;

 

Ø      Çile boyama makinelerinde geniş, gevşek sarılmış çileler halinde hazırlanır. Özel olarak bu iş için tasarlanmış boya teknelerine daldırılarak yapılır.

Üniversal boyama aparatlarında özel taşıma çubuklarına takılan çileler içerisinde flotte sirkülâsyonu ile boyama yapılabilir.

Ø      Kabin çile boyama aparatlarında yapılabilir.

Ø      Püskürtmeli çile mendil cihazlarında yapılabilir.

1.2.1.1  Çile boyama işleminin yapılışı

 

Çile boyama (Skein Dyeing) bu boyama metodunda, önce, çekilmiş (spun) ve ya kontinü (filament) iplikler bükülüp, katlanıp, fikasaja(isi ile büküm sabitleme) girerler. Sonrasında çile formunda sarılıp büyük kazanlarda boyanırlar. Çile boyama metodu, genellikle düz renklerde kullanılır ve çok üstün bir renk düzgünlüğü (uniformite) sağlarlar.

Çile boyama makinelerinde çileler porselen veya metalden yapılmış köşeli çubuklara takılırlar. Çubukların döndürülmesi ve aşağı yukarı hareketiyle düzgün bir boyama yapılır. Flotte oranını uzun olması ve köpürmesi durumunda çilelerin yüzmesi sorun oluşturabilir. Yün çilelerin boyanması, bobin çile boyama aparatlarında yapılabilir. Keçeleşme tehlikesinin önlenmesi açısından mamulün hareketsiz, flottenin hareketli olması gerekmektedir. Çileler makineye yerleştirilir. Flotte oranı mamullere göre değişik oranda olabilir.

Merserize pamuk ve akrilikler için de bu tip aparatlar uygundur. Çile boyamada çileler çubuklara gergin bir şekilde yerleştirilmelidir. Malzemenin bir miktar çekeceği göz önüne alınarak, çile kıvrımı ile alt çubuk arasında bir miktar boşluk bırakılmalıdır. Bu boşluk, çekme miktarına göre ayarlanır. Flotte sirkülasyon yönü değiştiğinde çilelerin çubuklardan yukarı kalkmasına ve çubuğa değen kısımların boyanmasına da yarar. Pamuk çilelerin boyanmasında pamuğun ıslanınca sıkı bir yapı kazanması nedeniyle daha kuvvetli bir yapı gerekir.

Üniversal boyama aparatlarında çileler dairesel bir biçimde asılırlar. Çile boyama aparatlarında çilelerin belli bir sıklıkta asılması, flotte sirkülâsyonunun eşit dağılması sonuçta düzgün bir boyama eldesi için gereklidir. Püskürtmeli boyama cihazlarında çileler üstü delikli özel çubuklara asılmakta ve boyama flottesi bu deliklerden ipliklere püskürtülmektedir. Çilelerden akan boyalar altta toplanmakta ve pompa yardımı ile tekrar püskürtülmektedir. Avantajları;

Ø       Sürekli pompa tarafından toplanır, püskürtülerek iyi bir karışı sağlar.

Ø      Çileler büyük çile ya da küçük çile halinde hazırlanıp buharlanabilir.

Ø      İplik çileleri gevşek hazırlanarak boyama nüfusunun mükemmel olmasını sağlar.

1.2.1        Bobin boyama

 

İpliklerin boyama için özel patronlara çapraz sarımla bobinlenmiş halde sarılmalıdır. Çapraz bobinlerin boyanması, üniversal boyama aparatlarında gerçekleştirilir. Bu boyama yönteminde bobin hareketsiz, boyama sıvısı yani flotte hareketlidir. Çapraz bobinlerin sarılması için özel boyama aparatları hazırlanır. Bu patronların bir kısmı esnek bir kısmı esnek değildir. Esnek olanlar çok çeken ipliklerin sarılmasında kullanılır. Silindirik veya konik şekilde olabilirler. Konik çapraz bobinlere daha fazla iplik sarılabildiği için tercih edilmektedir. Silindirik çapraz bobinler 400 g,konik çapraz bobinler 1.5 kg iplik alabilmektedir. Roket bobinlerin sarılış şekli kopslardaki gibi olup daha fazla iplik alırlar. Bunların diğer avantajı, mekiksiz dokuma makinelerinde doğrudan kullanılabilmelidir.

 

Resim 1.6:Boyanmış bobin örnekleri

Sargının her tarafının aynı sıklıkta olması ve bir partide boyanacak sargı büyüklüklerinin eşitliği çok önemlidir. Ayrıca malzemedeki çekme etkisi göz önüne alınmalıdır. Materyalin şişme ve çekme özelliği de bilinmelidir. Örneğin; pamuk iplikleri gevşek bir gerilimle sarılır. Viskoz yaş halde daha fazla şişme gösterdiğinden çok gevşek sarılır, dağılma olmaması için de sargı kalınlığı az tutulur. Rayon kaygan yapılı olduğundan ideal bir sargı yapılmaz. Yün su ve ısı ile esneme özelliği gösterdiğinden sıkı sarılabilir. Sentetiklerin önce çektirilmesi daha uygundur. Farklı sargı sıklıkları durumunda flotte sargının gevşek kısmından geçmek isteyecek ve bu kısım daha koyu boyanacaktır. Çok sıkı sargılardan da flottenin geçişi zor olacaktır. Sargılar yapıldıktan sonra aparata yerleştirmeden önce çapraz bobinlerin alt ve üstlerinden bastırılarak kavislendirilmesi sağlanır.

1.2.3 Çözgü boyama

 

Dokuma makinesinde çözgü olarak kullanılan dokuma öncesi çözgü boyama yöntemine göre boyanabilirler. Genelde pamuk materyallerin, çözgü halinde boyanmaları 2 şekilde yapılabilir.

Ø      Levende sarılı çözgü halinde boyama

Ø      Yumak çözgü halinde boyama

 

Ø        Levende sarılı çözgü halinde boyama

 

Üniversal boyama aparatlarında ya da levend boyama aparatlarında gerçekleştirilir. Çözgü levendinin boyanabilmesi ancak yüksek yapılı aparatlarda mümkündür. Çözgü ipliklerinin dokumadan önce haşıllanması gerektiğinden, çözgüler boyamadan sonra kurutulur veya kurutulmadan haşıllanmaya alınır. Çözgü iplikleri aksı delikli levend üzerine sarılır. Boya sirkülâsyonu bu deliklerden sağlanır. Genelde içeriden dışarıya ve dışarıdan içeriye flotte sirkülâsyonu birlikte yapılır. Dıştan içe sirkülâsyonda sargılar düzgün bir şekilde basılarak kanal meydana gelmesi önlenir. ,çeriden dışarıya sirkülâsyonda ise, sargılar biraz gevşeyerek sirkülâsyonun kolaylaşmasını sağlamaktadır. Çözgü leventlerinin boyanması haşıllama ile birlikte de yapılabilir. Bunu için haşıllama flottesine uygun boyarmaddeler ilave edilir. Bu durum kaliteli sonuç vermez ancak ucuz materyallerin boyanmasında tercih edilir bir uygulamadır.

 

Ø         Yumak çözgü halinde boyama

 

Yumak çözgüleri boyanması esasen boyama teknesi içine altta ve üstte dizilmiş kılavuz silindirlerle, bir çift sıkma silindirinden ibarettir. Çözgü, silindirler üzerinden yukarı aşağı yönlendirilir. 20 saniyelik bir zamanda boyayı absorplar ve sıkma silindirleri arasına verilir. İşlem emdirme ile klasik boyama arasında bir ara basamak gibi görülür.

 

1.2.1        Bölgesel boyama

Bu yöntemle iplik bobinleri kademeli olarak boya banyosuna batırılır. Ya da iplik çileleri yer yer bağlanır ve flotteye daldırılır. Daha sonra çileler tekrar bobin haline getirilir. İplik üstünde meydana gelen 5–60 mm ‘lik değişik renkli kısımlar mulineye benzer fakat çok renkli olur. Kısmi iplik boyama taftingte çok önem taşır.

 

Yorum Yaz